Bingöl X Haber

İran ile ABD arasındaki gerilim, Tahran'ın en üst düzey isimlerinden gelen açıklamayla yeniden alevlendi. İran Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf, ABD yönetiminin ekonomik ve askeri baskıyı artırarak İran'dan daha önce anlaşmaya dahil olmayan tavizler koparabileceği hesabının sonuçsuz kalacağını ifade etti. Bu sözler, Washington ile Tahran arasındaki kırılgan diyalog ortamında yeni bir dönüm noktası olarak değerlendiriliyor.

Kalibaf'ın Açıklaması ve Arka Plan

Kalibaf, yaptığı yazılı açıklamada, ABD'nin özellikle son aylarda uyguladığı yaptırım dalgaları ve askeri yıldırma politikalarının İran'ın ulusal çıkarlarından vazgeçmesine neden olamayacağını belirtti. İran Meclisi'nin resmi internet sitesinde yayımlanan mesajda, “İran'ı sıkıştırarak taviz elde edemezsiniz” ifadelerine yer verildi. Bu açıklama, daha önce Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi ve Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahiyan'ın yaptığı benzer vurguların bir devamı niteliğinde.

Ekonomik Baskılar

ABD, 2018 yılında dönemin Başkanı Donald Trump'ın tek taraflı olarak Kapsamlı Ortak Eylem Planı'ndan (KOEP) çekilmesinin ardından İran'a karşı “maksimum baskı” politikasını benimsemişti. Bu kapsamda ülkenin enerji ve bankacılık sektörlerine yönelik ağır yaptırımlar uygulandı. Biden yönetimi ise müzakerelere geri dönme sinyali verse de yaptırımların çoğu hâlâ yürürlükte. İran'da enflasyonun yüksek seyretmesi, döviz kurundaki dalgalanmalar ve işsizlik, ekonomik baskının yarattığı tahribatın göstergeleri olarak öne çıkıyor.

Buna rağmen Tahran yönetimi, ekonomik bağımsızlık politikaları ve Çin, Rusya gibi ülkelerle geliştirdiği ilişkiler sayesinde ayakta kalmaya çalışıyor. İran'ın ham petrol ihracatını gayri resmi kanallarla sürdürdüğü ve Çin'e indirimli fiyatlarla gönderdiği biliniyor. Uzmanlar, bu durumun ABD yaptırımlarının etkisini sınırladığını, ancak İran ekonomisinin hâlâ kırılgan olduğunu vurguluyor.

Askeri Tehditler

Ekonomik baskının yanı sıra ABD, Basra Körfezi'ne askeri yığınak yaparak ve İran'a yakın bölgelerde tatbikatlar düzenleyerek caydırıcılık yaratmaya çalışıyor. Son dönemde Amerikan uçak gemilerinin bölgedeki hareketliliği dikkat çekiyor. Kalibaf ise bu tehditlere karşı İran'ın savunma kapasitesinin tam anlamıyla hazır olduğunu ve askeri gücünün müzakerelerde pazarlık kozu olarak kullanılamayacağını ima etti.

Tahran'ın Duruşu ve Nükleer Müzakere Süreci

İran'ın nükleer programı, iki ülke arasındaki anlaşmazlığın merkezinde yer alıyor. 2015 yılında imzalanan ve P5+1 ülkeleriyle varılan anlaşma, İran'ın nükleer faaliyetlerini sınırlandırıyor ve uluslararası denetime açıyordu. ABD'nin bu anlaşmadan çekilmesi, İran'ı da yükümlülüklerini kademeli olarak azaltmaya itti.

2015 Anlaşması ve Çöküşü

İran, anlaşmanın çöküşünün ardından uranyum zenginleştirme seviyesini %60'a kadar yükseltti ve gelişmiş santrifüjler kullanmaya başladı. Bu hamleler, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) tarafından da doğrulandı. Batılı ülkeler, İran'ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasından endişe ediyor; Tahran ise programının tamamen barışçıl olduğunu savunuyor.

Viyana'da yürütülen müzakereler, birkaç kez kesintiye uğradı; ancak Kalibaf'ın açıklaması, Tahran'ın müzakere masasına geri dönse bile ön koşulları olduğunu gösteriyor. İran, yaptırımların tamamen kaldırılmasını ve garantiler verilmesini talep ediyor.

Yeni Müzakerelerin Önündeki Engeller

ABD'de Kongre'deki muhafazakar kanat, İran'a yönelik sert tutumun sürdürülmesini istiyor. Öte yandan İsrail'in, İran'ın nükleer tesislerine yönelik saldırı tehditleri, bölgedeki gerilimi daha da tırmandırıyor. Bu ortamda, Kalibaf'ın “baskıyla taviz alınamayacağı” mesajı, müzakere sürecinin ne kadar karmaşık olduğunu gözler önüne seriyor.

Bölgesel ve Küresel Etkiler

İran-ABD gerginliği, yalnızca iki ülkeyi ilgilendirmiyor. Ortadoğu'daki güç dengeleri, enerji piyasaları ve küresel güvenlik mimarisi bu gerilimden doğrudan etkileniyor. Uzmanlar, olası bir askeri çatışmanın bölgeyi kaosa sürükleyeceği konusunda uyarıyor.

Petrol Piyasaları ve Enerji Güvenliği

İran, dünya ham petrol rezervlerinin önemli bir kısmını barındırıyor. Basra Körfezi'ndeki Hürmüz Boğazı, küresel petrol ticaretinin %20'sinden fazlasının geçtiği stratejik bir geçiş noktası. ABD'nin İran'a yönelik baskısı, bu boğazın güvenliğini tehdit ederken, petrol fiyatlarının yükselmesine de neden olabiliyor. Son dönemde fiyatların 90 doların üzerinde seyretmesi, enerji maliyetlerini artırarak dünya ekonomisi üzerinde olumsuz etkiler yaratıyor.

Kalibaf'ın açıklaması, piyasalarda tedirginlik yaratırken, İran'ın petrol ihracatını artırma potansiyeli bir denge unsuru olarak görülüyor. Ancak yaptırımlar bu potansiyeli sınırlıyor.

Bölgedeki Dengeler

ABD'nin İran'a yönelik politikaları, Suudi Arabistan, İsrail ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi bölgesel aktörlerin tutumlarıyla da şekilleniyor. Bu ülkeler, İran'ın nükleer programından endişe duyuyor ve ABD'ye baskısını artırması için çağrıda bulunuyor. Öte yandan Katar ve Umman gibi ülkeler, diyalog girişimlerini destekliyor. Tahran'ın dostane ilişkiler kurduğu Rusya ve Çin ise İran'ın yanında durarak Batı'nın yaptırım politikalarına karşı çıkıyor.

Uzman Yorumları ve Gelecek Projeksiyonu

Uluslararası ilişkiler uzmanları, Kalibaf'ın açıklamasının iki ülke arasındaki diyalog ihtimalini zayıflattığını, ancak tamamen ortadan kaldırmadığını belirtiyor. Kriz yönetimi uzmanı Dr. Ayşe Demir, “İran, baskı altında boyun eğmeyeceğini göstermek istiyor. Ancak müzakerelere kapıyı da tamamen kapatmıyor. Bu bir pazarlık taktiği olabilir” dedi.

Görüşler ve Analizler

Bazı analistler, ABD'nin 2026 yılında yapılacak ara seçimler öncesi dış politikada daha temkinli hareket edeceğini, bu nedenle İran'a yönelik askeri bir seçeneğin masada olmadığını savunuyor. Diğerleri ise İsrail'in kışkırtmalarıyla sıcak bir çatışmanın çıkabileceği uyarısında bulunuyor. İran'ın savunma harcamaları son yıllarda önemli ölçüde artarken, ülke kendi balistik füze programını geliştirmeye devam ediyor. Bu durum, bölgedeki caydırıcılık dengesini değiştiriyor.

Diyalog Kapıları

Tahran'da bazı yetkililer, müzakere masasına dönmek için ABD'nin güven verici adımlar atması gerektiğini düşünüyor. Kalibaf'ın mesajı, aslında ABD'ye bir şart sunuyor: Baskıyı bırakın, konuşalım. Ancak Washington'dan bu yönde somut bir sinyal gelmemesi, tansiyonun daha da yükselmesine neden olabilir.

Sonuç ve Değerlendirme

İran Meclis Başkanı'nın “baskıyla taviz elde edilemez” çıkışı, yalnızca bir retorik değil; aynı zamanda İran'ın ulusal güvenlik stratejisinin özeti niteliğinde. Tahran yönetimi, dıştan gelen tehditlere karşı içerideki siyasi birliği korumaya çalışıyor. ABD'nin ise uzun vadede İran'ı izole etme politikasının sürdürülebilirliği tartışılıyor.

Önümüzdeki dönemde, nükleer müzakerelerin yeniden başlayıp başlamayacağı, bölgedeki gelişmelere ve Washington'un tutumuna bağlı. Ancak Kalibaf'ın da ifade ettiği gibi, İran'ı köşeye sıkıştırmak, ancak direnci artırır. Diplomatik çözüm arayışları devam etmeli; aksi halde tırmanan gerilim, tüm bölgeyi içine alacak bir krize dönüşebilir.

“İran'ı sıkıştırarak taviz elde edemezsiniz” mesajı, hem iç kamuoyuna hem de uluslararası topluma verilen net bir sinyaldir.

Bu gelişmeler ışığında, İran-ABD ilişkilerinin seyrini önümüzdeki aylardaki diplomatik temaslar belirleyecek. Bölgesel güçlerin ve küresel aktörlerin tutumu, krizin çözümünde kilit rol oynayacak.

Ek Bilgiler

• İran Meclis Başkanı: Muhammed Bakır Kalibaf, 2020'den bu yana görevde.
• Kapsamlı Ortak Eylem Planı: 2015'te imzalandı, 2018'de ABD çekildi.
• Müzakereler: Viyana'da 2021-2022'de yürütüldü, şu anda dondurulmuş durumda.