İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakiçi, ABD ile müzakerelere yeniden başlama konusunda henüz kesin bir karar almadıklarını duyurdu. Bu açıklama, Tahran-Washington hattında son dönemde artan diplomatik sinyallerin ardından geldi. Diplomasi kulislerinde, iki ülke arasında dolaylı görüşmelerin yeniden başlayabileceği konuşuluyordu; ancak Arakiçi bu beklentileri şimdilik boşa çıkardı.[1]
Bakan Arakiçi, açıklamasında "ABD ile müzakere konusunda henüz bir karar almadık" ifadesini kullanarak, önceliklerinin ulusal çıkarların korunması olduğunu vurguladı. Açıklamanın tam metninde ayrıca, "Müzakereler ancak İran'ın egemenliğine ve kazanımlarına saygı gösterilmesi halinde anlamlı olabilir" ifadelerine de yer verildi. Bu sözler, dünya kamuoyunda farklı yorumlara neden olurken, uzmanlar iki ülke arasındaki gerilimin seyrini yakından takip ediyor.
"ABD ile müzakere konusunda henüz bir karar almadık." — Abbas Arakiçi, İran Dışişleri Bakanı
Arakiçi'nin Açıklamaları ve Perde Arkası
Arakiçi'nin bu açıklaması, İran Dışişleri Bakanlığı'nın resmi kanallarından yapılan yazılı bir duyuruyla kamuoyuna yansıdı. Duyuruda, ABD'nin baskı politikalarına karşı Tahran'ın duruşunu koruduğu mesajı öne çıktı. Bakan, ayrıca müzakere sürecinin ulusal çıkarlara dayanması gerektiğini ve yaptırımların kaldırılması gibi somut adımlar atılmadan görüşme masasına oturmanın söz konusu olmadığını ima etti.
Diplomatik kaynaklar, Arakiçi'nin bu ifadesinin, iç siyasetteki hassasiyetleri dengelemeye yönelik olduğunu değerlendiriyor. Zira İran'da muhafazakar kanat, ABD ile herhangi bir diyaloğa şiddetle karşı çıkıyor. Öte yandan reformistler ve ekonomik aktörler, yaptırımların ağır yükü altında ezilen ülke ekonomisini canlandırmak için müzakereleri destekliyor. Bu kutuplaşma, Tahran yönetiminin adım atmasını engelliyor.
Müzakere Şartları ve Kırmızı Çizgiler
İranlı yetkililer daha önce yaptıkları açıklamalarda, nükleer anlaşmanın tam olarak uygulanması ve tüm yaptırımların kaldırılması halinde müzakerelere dönebileceklerini belirtmişti. Arakiçi'nin son açıklaması da bu çizgiyi tekrarladı. Uzmanlar, Tahran'ın özellikle ABD Başkanı'nın yürütme yetkileri konusunda garanti istediğini; zira önceki anlaşmanın tek taraflı olarak yırtılmasının güven bunalımı yarattığını ifade ediyor.
İran ayrıca, bölgesel güvenlik dosyalarının müzakere masasına getirilmesine de karşı çıkıyor. Tahran yönetimi, füze programı ve bölgedeki nüfuzu gibi konuların ancak ulusal güvenlik çerçevesinde ele alınabileceğini savunuyor. Bu durum, ABD'nin talep listesiyle çelişiyor ve müzakerelerin önündeki en büyük engellerden biri olarak görülüyor.
Tahran-Washington Arasındaki Kırılgan Denge
İran ile ABD arasındaki ilişkiler, 2015 nükleer anlaşması (JCPOA) ile yumuşama dönemine girmişti. Ancak dönemin ABD Başkanı Donald Trump'ın 2018'de anlaşmadan çekilmesi ve yaptırımları yeniden devreye sokması, Tahran'ı nükleer programını hızlandırmaya itti.[2] Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) raporlarına göre, İran uranyum zenginleştirme seviyesini %60'a kadar çıkardı; bu, silah düzeyine yakın bir oran olarak kabul ediliyor.[3]
Biden yönetimi, göreve geldikten sonra müzakerelere geri dönme sinyali verse de, iki taraf arasındaki güven tam olarak tesis edilemedi. Viyana'da yürütülen dolaylı görüşmeler, defalarca kesintiye uğradı. Taraflar, İslam Devrim Muhafızları Ordusu'nun terör listesinden çıkarılması, yaptırım garantileri ve nükleer tesislerin denetimi gibi konularda uzlaşma sağlayamadı. Son olarak 2024 yılındaki ABD seçimleriyle birlikte Washington yönetiminin değişmesi, belirsizliği artırdı.
Nükleer Anlaşma ve Yaptırımların Ekonomik Etkileri
Yaptırımlar, İran ekonomisini derinden sarstı. Dünya Bankası verilerine göre, İran'da enflasyon %40'ın üzerinde seyrediyor ve halkın alım gücü ciddi şekilde düştü. Petrol ihracatı, ABD'nin baskısı nedeniyle kapasitesinin çok altında gerçekleşiyor.[4] Bu durum, Tahran yönetimini müzakerelere zorlayan en önemli faktörlerden biri olarak öne çıkıyor. Ancak İranlı yetkililer, ekonomik baskıya boyun eğmeyeceklerini sık sık dile getiriyor.
Uzmanlar, Arakiçi'nin açıklamasının ekonomik sıkıntıları hafifletme arayışı ile iç politikadaki dengeyi koruma ihtiyacı arasında bir tercih olduğunu belirtiyor. Zira müzakere masasına dönmek, kısa vadede dış yatırımı çekebilir ve petrol gelirlerini artırabilir; ancak muhafazakar kesim, bunun bedelini rejimin güvenliğinden ödün vermek olarak görüyor.
Uzman Görüşleri: Müzakereler Ne Zaman Başlayabilir?
Uluslararası kriz grubu analistleri, İran'ın müzakere kararını önümüzdeki aylarda netleştirebileceğini öngörüyor. Ancak bu süreçte İsrail'in olası askeri müdahalesi ve bölgedeki gerginlikler belirleyici rol oynayabilir. Bazı uzmanlar, İran'ın zaman kazanmak için bu tür açıklamalar yaptığını; asıl hedefinin nükleer programını tamamlamak için uluslararası toplumun dikkatini dağıtmak olduğunu iddia ediyor.[5]
Öte yandan, bazı uzmanlar ise bu açıklamanın müzakereye zemin hazırlamak amacı taşıdığını düşünüyor. Arakiçi'nin "karar almadık" ifadesi, kapıyı tamamen kapatmak yerine belirsizlik yaratarak elini güçlendirmeye yönelik bir strateji olarak yorumlanıyor. Bu kapsamda, İran'ın ilk olarak dolaylı müzakereleri başlatabileceği, ardından doğrudan görüşmelere geçebileceği konuşuluyor.
Ekonomik Baskılar ve İç Politika
İran'da 2025 yılında yapılan cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ardından iktidara gelen reformist kanat, ekonomik krizi çözmek için Batı ile diyaloğa sıcak bakıyor. Ancak dinî lider Ali Hamaney'in son onayı olmadan bu adımı atmak mümkün değil. Hamaney, geçtiğimiz aylarda yaptığı konuşmada, ABD'ye güvenilmemesi gerektiğini ve müzakerelerin "akıllıca" ancak ihtiyatlı bir şekilde yürütülebileceğini söylemişti. Bu mesaj, Arakiçi'nin açıklamasında da yankı buluyor.
Muhafazakar medya, Arakiçi'nin sözlerini "Tahran'ın dik duruşu" olarak lanse ederken; reformist medya ise kararın ertelenmesini UMUT verici bir adım olarak değerlendiriyor. Bu kutuplaşma, İran siyasetindeki derin bölünmüşlüğün bir yansıması olarak okuyucuya sunuluyor.
Uluslararası Arabuluculuk Çabaları
Ortadoğu'daki birçok ülke, İran-ABD geriliminin bölgesel bir çatışmaya dönüşmemesi için arabuluculuk yapmaya çalışıyor. Umman ve Katar, geçmişte dolaylı görüşmelere ev sahipliği yapmıştı. Ayrıca Türkiye, hem NATO üyesi hem de İran ile iyi ilişkilere sahip olması nedeniyle kilit bir konumda bulunuyor. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, daha önce yaptığı açıklamada, Türkiye'nin diyalog kanallarını canlı tutmak için girişimlerde bulunabileceğini belirtmişti.
ABD tarafında ise yönetim, İran'a yönelik maksimum baskıyı sürdürme politikasını yumuşatma sinyali veriyor. Ancak Kongre'deki bazı gruplar ve İsrail lobisi, Tahran ile anlaşmaya varılmasına şiddetle karşı çıkıyor. Bu nedenle, ABD'nin mali garantiler sunması ve yaptırımları kaldırması hâlâ zor görünüyor.
Gelecek Senaryoları ve Beklentiler
Önümüzdeki dönemde İran-ABD ilişkilerinde üç senaryo öne çıkıyor. İlk senaryoya göre, ortak bir irade oluşur ve müzakereler yıl sonuna kadar başlar. Bu durumda, İran'ın nükleer faaliyetlerini durdurması ve yaptırımların kademeli olarak kaldırılması beklenir. İkinci senaryoda ise müzakereler başlar ancak taraflar kilit noktalarda anlaşamaz ve süreç yeniden krize dönüşür. Üçüncü senaryo ise tam bir çıkmaz: tahminlere göre, İran nükleer eşiği geçerse İsrail'in askeri müdahalesi kaçınılmaz olabilir.
Analistler, en olası senaryonun uzun süreli bir belirsizlik olduğunu söylüyor. Arakiçi'nin açıklaması, bu belirsizliğin bir göstergesi olarak kayıtlara geçti. Tahran, hem ekonomik baskıları hafifletmek hem de ulusal güvenliğini korumak arasında ince bir çizgide yürüyor. Bu dengeyi bozacak herhangi bir tepki, Ortadoğu'da yeni bir çatışma dalgasını tetikleyebilir.
Olası Müzakere Takvimi
Uzmanlar, eğer taraflar irade gösterirse, ilk görüşmelerin 2026 sonbaharında yapılabileceğini öngörüyor. Ancak bu takvim, İran'ın cumhurbaşkanlığı seçimleri ve ABD'nin ara seçim sonuçlarına bağlı olarak değişebilir. Ayrıca, Viyana'da yürütülen görüşmelerin yeniden başlaması için teknik ekiplerin yetkilendirilmesi gerekiyor. Bu süreç, aylar alabilecek bir hazırlık aşamasını içeriyor.
Buna ek olarak, İran'ın IAEA ile işbirliği ve denetimlere izin vermesi, müzakere öncesi olumlu bir atmosfer yaratabilir. Ancak Tahran, denetimlerin kapsamını genişletmeye yanaşmıyor ve bu durum Batılı ülkelerle yeni bir gerginlik kaynağı oluşturuyor.
Kritik Eşikler ve Beklentiler
İran'ın zenginleştirilmiş uranyum stokları, anlaşmanın öngördüğü limitlerin kat kat üzerinde. IAEA raporlarına göre, İran'ın elinde 6 tonun üzerinde %60'lık uranyum bulunuyor. Bu, birkaç nükleer bomba üretmeye yetecek bir miktar olarak değerlendiriliyor.[6] Uzmanlar, bu stokların eritilmesi veya yurt dışına sevk edilmesi halinde müzakerelerin hızlanabileceğini ancak şu an için İran'ın bu yönde bir adım atmadığını belirtiyor.
Sonuç olarak, Arakiçi'nin açıklamaları mevcut durumda bir sürpriz olarak değerlendirilmese de, müzakereler konusundaki belirsizliği tazelemiştir. Tahran yönetimi, ABD ile diyaloğa açık olduğunu ancak güçlü ve güvenceli bir zemin yaratılmadan bunun mümkün olmayacağını vurguluyor. Bölgesel ve küresel güç dengeleri, önümüzdeki aylarda bu dosyanın seyrini belirleyecek.
Habere konu olan gelişmeler, uluslararası toplumun yanı sıra Türkiye'yi de yakından ilgilendiriyor. Ankaralı yetkililer, İran-ABD hattındaki tansiyonun düşürülmesi için arabulucu rolü üstlenebileceklerini her fırsatta yineliyor. Bu nedenle, İran'dan yapılan son açıklamalar, sadece Tahran-Washington ekseninde değil, bölgesel istikrarın geleceği açısından da kritik önem taşıyor.
